Storiau’r Stryd Fawr

Wedi’u hadeiladu yn y 19eg ganrif, yn ystod y cyfnod o ddiwydiannu, mae’r siopau wedi cynnig popeth y gallai trigolion lleol fod ei angen, o ffrwythau a llysiau traddodiadol, bwydydd wedi’u pobi a blodau, ac maent bellach wedi ymestyn i driniaethau lles a gwaith celf a gynhyrchir yn lleol. Mae’n gymuned, yn deulu wedi’i ddwyn ynghyd am wahanol resymau, wedi’i huno drwy ei theyrngarwch a’i brwdfrydedd dros y Barri.

Er yn lle cyfleus, mae’r Stryd Fawr bellach yn cael ei nabod fel lle i ymweld â hi. Mae wedi bod yn lle cyson yn y Barri yn ystod cyfnodau o galedi, dirywiad economaidd ac adfywio. Mae lle arbennig iddi mewn llawer o galonnau, gan ddwyn atgofion hiraethus am arogl bara ffres, trymder y losin ‘pick & mix’ ym mhoced eich gwisg ysgol a labrinth yr haearnwerthwr. Mae cenedlaethau gwahanol wedi gweld busnesau’n mynd a dod, ond mae’r mwynhad o fasnachu ar y Stryd Fawr mor ffres â’i chynnyrch.

Y dyddiau hyn mae’r Stryd Fawr yn cael ei chydnabod fel Cwr Siopa Annibynnol Arobryn, ond nid yw’r syniad hwn yn newydd. Mae bob amser wedi masnachu â chynnyrch lleol, gyda theuluoedd wrth y llyw. Mae cenhedlaeth ar ôl cenhedlaeth wedi masnachu gyda phobl leol, wedi croesawu pobl ar eu gwyliau ac wedi cadw eu drws yn agored i gymuned gyfagos. Nid rhes o siopau’n unig yw hi, mae’n fan lle cewch eich adnabod wrth eich enw cyntaf, lle caiff eich archeb ei rhoi ar gof a lle cewch eich trochi mewn tapestri cyfoethog o hanes.

Drwy gydol amser mae’r Stryd Fawr wedi bod yn weladwy. Mae’r adeiladau yn fawreddog ond yn ymarferol. Mae’r cysgodlenni yn lliwgar a deniadol. Mae perchnogion y siopau’n holl bresennol, yn aros i groesawu eu cwsmer nesaf. Does dim llawer wedi newid o ran diben a swyddogaeth; mae’r wynebau wedi esblygu, ond edrychwch yn ofalus gan mai cenhedlaeth wahanol ydyn nhw o bosib.

Mae’r Stryd Fawr yn gymuned a gellir gweld hyn yn ei digwyddiadau sy’n parhau i gael eu cynnal. Dechreuodd Parêd Bonedau’r Pasg dros 30 mlynedd yn ôl ac mae’n uchafbwynt yn y calendr i bawb. Rhubanau wedi’u clymu dan enau a bonedau trymion wedi’i haddurno â chywion melyn ac wyau lliw pastel yn simsanu ar eu pennau. Clymau a lasiau yn gysgod ar wynebau’r plant, yn gwenu ac yn cerdded i fyny ac i lawr y Stryd Fawr. Pobl yn gwylio, yn beirniadu ac yn chwilio am yr olygfa fwyaf ysblennydd.

Traddodiad arall yw’r ‘Ras Grempog’. Mae gan y grempogen hanes hir ac mae wedi bod mewn llyfrau coginio ers mor bell yn ôl â 1439. Mae’r traddodiad o’i lluchio neu ei throi bron mor hen â hynny. Byddai masnachwyr yn ymgasglu ar gyfer y Ras Grempog, ffreipan yn eu llaw, yn rhoi cynnig mentrus ar droi’r toes melys.

Yn hanesyddol, y Nadolig yw uchafbwynt calendr masnachu’r Stryd Fawr. Mae’n cael ei ddathlu wrth Gynnau Goleuadau’r Nadolig, wedi’i gydlynu a’i ddathlu gan y masnachwyr. Mae hyn wedi newid dros y blynyddoedd, gan ddechrau gyda chanhwyllau a gwrid naturiol y fflamau ar wynebau’n gwenu. Erbyn hyn, mae pobl yn dringo ysgolion, yn rhoi goleuadau tylwyth teg sy’n fflachio a choed Nadolig bach ar bolion lamp.

Mae storïau doniol hefyd sy’n dal yn cael eu cofio fel yr un am Reginald druan!

Ar 15 Mai 1896, cafodd Ann Davies wŷs gan Gyngor Dosbarth Trefol y Barri am dorri’r is-ddeddfau. Roedd William Morgan wedi ei gweld yn ysgwyd ei matiau o flaen ei thŷ ar ôl 8 yn y bore. Daeth yr achos i ben gyda rhybudd, ac addawodd y diffynnydd i beidio â’i wneud eto.

Neu a glywsoch chi’r stori am “Annie Piddell” (Annie neu Agnes Courtenay) – putain a meddwyn rheolaidd. Cafodd ei galw gerbron y Fainc yn 1905 a’i galw yn “Bla yn y Dref”.

A wyddech chi fod gan wragedd tŷ Fictoraidd obsesiwn â’r syniad y gallai eu bwyd fod wedi’i halogi? Mae’n rhaid bod hyn wedi newid sut yr oedd y Stryd Fawr yn gweithredu yn ddramatig. Mae’n un o’r rhesymau pam y daeth brandiau yn boblogaidd; roedd yr addewid o ansawdd dibynadwy a “phurdeb” oedd yn cael cyhoeddusrwydd mawr, yn werth talu’n ychwanegol amdano.

Mae hanes Fictoraidd ac Edwardaidd y Stryd Fawr yn parhau yn fyw ac mae’n cael ei adrodd gan ‘The Victorian Barry Experience’. Maen nhw’n cynnig teithiau cerdded, sy’n antur drwy amser a lle.